Kara Biyomları Özellikleri ve Çeşitleri

27.11.2020
Kara Biyomları Özellikleri ve Çeşitleri

Kara Biyomları

Coğrafi faktörler dünyanın her yerinde aynı olmadığı için canlılar kendilerine uygun yaşam alanlarında hayat bulmuştur. Benzer özelliklere sahip bitki ve hayvanların yaşadığı bu alanlara “biyom” adı verilir. Biyomlar dünya üzerinde genellikle aynı enlem üzerinde bulunur. Karasal alanlardaki biyomlara kara biyomu denir. Kara biyomlarına; çöller, yağmur ormanları, otlaklar, çayırlar örnek olarak gösterilebilir. Karasal biyomlar genellikle barındırdıkları bitki örtüsüne göre çeşitlilik gösterir.

Bitki ve Hayvan Dağılımı

Farklı hayvan ve bitki türleri, dünyanın farklı alanlarına dağılmış durumdadır. Çünkü her canlı türünün yaşaması için farklı bir sıcaklığa, neme, yüksekliğe, besine ve havaya ihtiyacı vardır. Canlı türlerinin dağılımını genel olarak iklim, yer şekilleri, toprak ve insanlar gibi farklı faktörler etkiler.

Sıcaklık ve iklim, bitki örtüsü dağılımını doğrudan etkileyen iki değişkendir. Kutuplardan ekvatora gidildikçe bitki çeşitliliği artar. Bitki örtüsünün artması hayvan çeşitliliğini de doğrudan etkiler. Bunun en büyük kanıtı olarak kutup bölgesinde 15 çeşit hayvan bulunmasına rağmen ekvatorda bu sayının 150 civarında olması gösterilebilir. Bitki örtüsü çeşitliliği ve miktarında toprak unsurunu da unutmamak gerekir. Çünkü toprak birçok döngüye katılarak canlıların yaşamasına olanak sağlayacak besin oluşumuna katkıda bulunur. Toprağın varlığı bitki türlerini, bitki türleri de hayvan türlerini etkilemektedir. Toprağın olmadığı bir alanda bitki ve hayvan çeşitliliğine rastlamak mümkün değildir.

Bitki ve hayvanların dünya üzerindeki dağılımına son zamanlarda insan kaynaklı gelişmeler de etkili olmuştur. Özellikle teknolojik gelişmeler ve sanayi çalışmaları; küresel ısınmayı takip eden iklim değişikliğine, mevcut alanların daralmasına ve hava kirliliğine sebep olarak bitki ve hayvan türlerindeki çeşitliliğin azalmasına ayrıca hayvanların göç ederek kendilerine yeni yaşam alanları bulmalarına neden olmuştur.

Tundra

Tundra, Kutup bölgelerinin yakınlarındaki bitki örtüsüne verilen addır. Dünyanın kuzey kutup bölgesinde bulunur ve ağaçsız çalılardan oluşan bozkır biyomlarını meydana getirir. Tundralarda bodur ağaçlar ve karayosunları denilen bitkilerden başka fazla çeşitliliğe rastlanmaz. Bu yüzden kutup çölleri olarak da adlandırılır.

Bu biyomlar yılın yarısından daha fazla bir süreyi karlar altında geçirir. Yazın sıcaklık 10 °C’yi bulurken bu derece kışın -32 °C’ye kadar düşer. Var olan tundra bitkileri düşük sıcaklıktan, susuzluktan ve şiddetli rüzgârlardan toprağın ya da karın altına gizlenerek korunur. Tundralarda bulunan hayvan türleri genellikle beyaz renktedir. Böylece etrafa renk olarak adapte olduklarından diğer hayvanlara av olmaktan korunur. Ren geyiği, kurt ve ayı tundra biyomdaki hayvanlara örnek olarak verilebilir.

Tundralar Kutup bölgelerindeki İzlanda, Sibirya gibi ülkelerde hâkimdir. Bu bölgelerde en fazla yağış, yaz aylarında görülür. Toprağın altı donmuş hâlde olduğundan geniş bataklıklara rastlanır.

Kozalaklı Ağaç Ormanları (Tayga)

Kutupların güney kısımlarındaki oldukça büyük bir alanı kapsayan, ılıman bölgelerin oluşturduğu biyomlardır. Sıcaklığı kutuplara göre daha yüksektir. Bu bölgelerde mevsimler ve gece gündüz arasındaki sıcaklık farkı fazladır. Biyomda karasal iklim hüküm sürmektedir. Kışlar çok sert geçtiğinden yağışlar genelde kar şeklindedir. Yağışın büyük bölümü yazın yeryüzüne düşer. Yıllık yağış miktarı 500 mm civarındadır. Toprak fazla derin olmadığından ağaç kökleri yüzeye yakındır. Derinliğin fazla olmaması donu kolaylaştırır. Bu da toprağın verimini olumsuz şekilde etkiler.

Bu yaşam kuşağında; şahin, baykuş, samur, kartal, vizon, kar tavşanı, soyu tükenmekte olan ren geyiği, kutup ayısı, tilki, gelincik, kurt ve kemirici hayvanlar yaşamaktadır.

Kanada, İskandinavya gibi ülkelerin dâhil olduğu bu biyom, Akdeniz’e kadar iner. Biyoma ait ormanları soğuğa dayanıklı, çam, köknar, ladin, sedir gibi ağaçlar oluşturur. Bu ağaçlar soğuğa dayanıklı olmasının yanında yıl boyunca yeşilliklerini korur. Ağaçların soğuğa ve kuraklığa dayanmalarının en büyük nedeni yapraklarının iğne şeklinde olmasıdır. Boyları 0,15 m ile 30 m arasında değişir. Dünyadaki ağaç işleme ham maddesinin çoğu bu kozalaklı ağaç ormanlarından karşılanmaktadır.

Yapraklarını Döken Ağaçlardan Oluşan Ormanlar

Dünyanın daha çok Kuzey Yarım Kürenin orta enlemlerinde Avrupa’nın tamamını, Çin’in orta ve kuzeyini, Amerika’nın da kuzey bölgelerini kapsayan büyük bir yaşam kuşağıdır. Türkiye, ılıman bir iklim kuşağında ve orta enlemlerde olduğundan yapraklarını döken ağaçların oluşturduğu bu ormanların tamamını bünyesinde barındırır. Güney Yarım Kürede, karalar sınırlı olduğundan bu karasal biyom gözlenmez. Bu orman biyomu konumu nedeni ile bol yağış alır. Bu kuşaktaki ağaçlar kışın dinlenme durumundadır. Bu dönemde donmadan dolayı su alamadıklarından sonbaharda yapraklarını döker. Tomurcuklar sert ve tüylü yapraklarla örtülü olduğundan kışı zarar görmeden geçirir. Topraktaki organik ayrışma kuzeyde kalan tayga ve tundra biyomlarından daha fazladır. Bu yüzden toprak humustan zengin, dolayısı ile de verimlidir.

Bu zenginlik kuşaktaki ağaç çeşitliliğini de etkilemektedir. Biyomda 25’e yakın ağaç çeşidi içinde kayın, meşe, ıhlamur, gürgen, fındık gibi ağaçlar sayılabilir. Ağaçların alt kısımlarında çalılar ve otsu bitkiler bulunur. Sıcaklık ve diğer çevresel şartlar geliştiğinden hayvan türlerinde de çeşitlilik gözlemlenir. Bu orman biyomunda; kartal, ayı, sincap, fare, gelincik, samur, sansar, karaca, geyik, çakal, köstebek, kurbağa, timsah, sürüngen, kuş ve böcek türleri gibi hayvanlar yaşar.

Tropikal Yağmur Ormanları

Tropikal yağmur ormanları, ekvatorun 10˚ güney ve 10˚ kuzey enlemleri arasındaki alanı kapsayan yaşam kuşağını meydana getirir. Bu alan yıl boyunca güneş ışınlarını dik açı ile almaktadır. Dolayısı ile sıcaklık yıl boyu 24 °C ile 32 °C arasında seyreder. Böylece bitkiler 365 gün fotosentez yapabilme imkânı bulur. Bu biyomun dünyanın akciğerleri olarak adlandırılmasının en büyük nedeni yıl boyunca fotosentez sayesinde oksijen üretebilmesidir. Tropikal kuşak, dünyanın en yağışlı biyomu olup yıllık yağış miktarı 2500–4000 mm’yi bulmaktadır.

Kuraklık ve aşırı soğuğun olmayışı bitki ve hayvan türlerindeki çeşitliliği de arttırır. Tropikal kuşak, dünya üzerindeki canlıların % 70’ini barındırarak en zengin canlı çeşitliliğine sahip biyom olma özelliğini kazanmıştır. Bu yaşam kuşağında; 4000 böcek türü, 750 ağaç türü, 15 000 çiçek türü, 400 kuş türü ve 100 sürüngen türünün yaşadığı bilinmektedir.

Tropikal yağmur ormanlarındaki ağaçlar, 70 metre uzunluğunda ve geniş yapraklıdır. Yıl boyunca yapraklarını dökmedikleri gibi yeşilliklerini de korur. Ağaçların uzun oluşu güneş ışınlarının aşağılara inmesini engeller. Bu yüzden ağaçların alt kısımlarında alçak bitkiler ve otlar yaşar. Tropikal yağmur ormanlarının farklı katmanlarında farklı canlılar yaşamaktadır.

– 1. katman: Ağaçların 50 metre ve daha yükseğinde bulunan, ışık isteyen, tepedeki yaprak ve ağaçlardan oluşur.

– 2. katman: 30–40 metrelerdeki sarmaşıklardan oluşur. Biyomdaki çoğu canlı güneş ışığından yararlanmak için bu katmanda yaşar.

– 3. katman: Daha aşağıda kalan kısımdır. Güneş ışığı daha az alınır. Küçük ağaç ve bitki türleri için uygundur.

– 4. katman: Ağaç köklerinin, otların ve dökülmüş ağaç yapraklarının oluşturduğu katmandır. Yerde yaşayan böcekler ve diğer hayvanlar bu katmanda bulunur.

Otlaklar (Step)

Ilıman bölgelerin yağış alamayan kesimlerinde yani orta kuşaktaki karaların iç kısımlarında otlak biyomlarına rastlanır. Orta kuşakta daha çok Orta Asya’da Anadolu’nun iç kısımlarında, Kuzey Amerika ve İran platolarında hâkim durumdadır. Ülkemizde ise Ankara ve Konya dolaylarında gözlemlenir.

Yıllık sıcaklık ortalaması 10–12°C’dir. Yağış miktarı da 280–400 mm arasında değişir. Yağışların büyük bölümü kış ve ilkbahar aylarında yeryüzüne düşer. Otlak yaşam kuşağında genel olarak kuraklık olduğundan ağaçlar gelişemez. Bunun yerine büyük alanları kaplayan otlaklar yayılır. Otlaklar kışın dinlenir, yazın da kuruyarak sararır.

Otlak biyomları, hububat (tahıl) tarımına elverişli olduğundan insanlar tarafından çok uzun bir zamandan beri bu amaçla kullanılmaktadır. Bu alanlarda en baskın bitki türlerinin başında geven, kekik ve kirpi dikeni gelmektedir. Tavşan, geyik, keçi, kurt, tilki, kokarca ve kuş türleri yaşam kuşağında bulunan başlıca hayvan türleridir.

Çöller

Çöl biyomları; ekvatorun 10˚ ve 40˚ arsında bulunan kurak alanlardır. Dünyanın 1/7’sini kaplar ve yaşamın olanaksız olduğu yerlerden sayılır. Nem oranı düşük olduğundan gece ve gündüz arasındaki sıcaklık farkı fazladır. Bu fark o kadar fazladır ki gündüz sıcaklığı 58 °C olurken bu sıcaklık gece -10 °C’ye kadar düşebilir. Ani sıcaklık değişimleri, dağların ufalanmalarına ve dolayısı ile kum fırtınalarına sebep olur. Çöller o kadar kuraktır ki bazen bir çöle yağış düşmesi için 10–15 yıl beklemek gerekebilir. Çöller, yağmur ormanları biyomunun tersine, canlı çeşitliliği en fakir olan yaşam kuşağıdır.

Toprak organik madde bakımından fakirdir. Dolayısı ile bitki örtüsü yok denecek kadar azdır. Kaktüs, bu biyomdaki en önemli bitki türüdür. Bünyelerindeki suyu, dikenleri ve yapraklarının küçük olması nedeni ile koruyabilir. Kökleri oldukça büyük ve toprağın altındadır. Toprağın üstünde yani güneşe maruz kalan kısımlar ise küçüktür.

Çöl biyomu, kendine has ısı, ışık, nem özelliğinden dolayı canlı yaşamında sınırlayıcı bir etkiye sahiptir. Çünkü gündüz yüksek, gece de düşük sıcaklıklara ayrıca kum fırtınalarına dayanabilmek her canlı için mümkün değildir. Var olan canlılar da bu çetin yaşam koşullarına kendisine özgü bir uyum göstermektedir. Hayvanlar genelde küçük olduklarından (deve hariç) gündüz bitki altlarında dinlenip gece avlanır. Yaşamları için gerekli olan suyu, kaktüsleri emerek alır. Çöl hayvanlarının renkleri genelde açıktır. Bu da güneş ışınlarından en az zarar görmelerini sağlar. Çöllerde yılan, deve, kertenkele, kokarca, akrep, yarasa ve kemirgenler gibi hayvan türleri yaşayabilir. Dünyadaki en büyük çöl biyomları; Büyük Sahra, Kalahari, Gobi ve Atacama’dır.

Kaynak: Aile ve Tüketici Hizmetleri – Ekoloji – Ankara 2011

YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.