Yazı Bilinci ve Yazı Bilincini Geliştirme

09.02.2022
Yazı Bilinci ve Yazı Bilincini Geliştirme

Son yıllardaki araştırmalar,  çocuğun yazı dünyasına erken yaşlardan itibaren duyarlı olduğunu ve bunun  büyük önem taşıdığını ortaya çıkarmıştır.

Yazıya duyarlılık ya da yazı bilinci denilen bu durum,  yazma becerilerinin temelini oluşturan çalışmaları kapsamaktadır. Bu çalışmalar giderek   aile ve eğitim ortamlarında üzerinde durulan  önemli bir  alan olmuştur.  Böylece yazma öğretiminde de  bir aşama  olarak gündeme gelmiştir.

Çocuklar okula başlamadan önce  yazmayla ilgili çeşitli  bilgi ve beceriler öğrenmektedirler.  Bunlar çocukların sosyal ve kültürel durumlarına,  çevreleriyle etkileşim ve iletişim durumlarına  bağlı olarak değişmektedir.  Genellikle yetişkinleri  model alarak,  onları taklit ederek  edindikleri bu bilgi ve becerileri   yazmayı öğrenirken de kullanmaktadırlar.

Çocukların önbilgilerinin  nitelikli ve işlevsel olması, yazma çalışmalarının etkili ve  kalıcı olmasını getirmektedir.   Bu nedenle çocuklara erken yaşlardan itibaren yazı bilinci eğitimi verilmelidir. Araştırmalar,  okuma-yazma sürecine başlamadan  önce çocuklara yazı bilinci eğitimi verilmesi gerektiğini göstermektedir (Giasson, 1995).  Böylece çocuk okula gitmeden önce  okuma-yazma ile tanışmış ve ilk bilgileri edinmiş olmaktadır.

Diğer taraftan son yıllardaki araştırmalar ve uygulamalar,  çocuğun yaşamının önemli bir aşamasında bu çalışmalara başlanmasını gerektiğini göstermektedir. Bu dönem 0-6  yaş arasında olmalıdır (Strickland ve Morrow,  1989; Giasson, 1995; Thériault, 1995).  Yazı bilinci çalışmaları çocuğun ailesi,  çevresi ve sosyal ortamında gerçekleştirilmeli ve  eğlenceli etkinliklerle yürütülmelidir.  Bu çalışmalar sırasında  çocuk çevresinde gördüğü yazıların ne demek olduğunu sormaya ve anlamaya başlamaktadır. Örneğin   yiyecek ambalajlarının üzerindeki yazılar,  çevredeki renkli,  ışıklı yazılar,  arabaların ve  evdeki eşyaların üzerindeki yazılar, vb.  Çocuk bu yazılara bakarak  çizgiler çizmeye,  karalamalar yapmaya  başlamaktadır.  Böylece okuma ve yazma becerilerini aşama aşma oluşturmaya ve yapılandırmaya çalışmaktadır. Giderek yazı konusunda bilinç oluşturmaktadır.

Yazı Bilincini Geliştirme 

Yazı bilinci, yazının işlevlerinin farkına varma (kullanımı, önemi, vb. ),  yazıyı oluşturan  birimleri,  yani metin, cümle, kelime, harfi  tanıma,  bunların işlevini öğrenme (sözlü, yazılı karşılıkları ), yazının yönü,  gibi hususlara duyarlı olmaya  denilmektedir.   Yazmaya  hazırlık çalışmalarından farklıdır. Yazı bilinci,   çocukların erken yaşlardan itibaren  dikkatlerini yazıya çekme ve önemini kavratmaya yöneliktir.

Çocukların  yazı bilincini geliştirerek ses bilinci ile birleştirmelerini ve giderek okuma-yazma bilinci edinmelerini sağlamak gerekmektedir (Régine Pierre 2003).  Bu durum çocuğun okumanın “yazıların anlamını araştırmak” olduğunu,   yazmanın da    “yazılı anlamlar üretmek” olduğunu anlamasını getirmektedir.

Eğitim  araştırmalarına  göre,  öğretmenlerin büyük bir kısmı çocuklarda yazı bilincini geliştirmenin önemi üzerinde durmakta ve okuma-yazma öğrenme sürecine katkısını dile getirmektedir(Brodeur ve diğerleri,  2003).  Çocukların yazıyı keşfetmeleri ve kendi kendilerine yazı bilincini geliştirmeleri beklenmemelidir.  Yazı bilincini  geliştirmek için  çeşitli çalışmalar yapılmalıdır. Bu çalışmalar çocuğun içinde bulunduğu doğal ortamda gerçekleştirilmelidir.  Gazeteler,  kitaplar,  kalemler,  broşürler,  kağıtlar,  kataloglar,  vb.  materyallerden yararlanılmalıdır.  Bu materyallere çocuğun dikkati çekilmeli,  yazılı iletişim örnekleri  gösterilmelidir.

Çocuğun kardeşini,  annesini babasını,  vb.  izlemesi,  kitaplarla haşir neşir olması,  büyüklerinin kitap okumasını  dinlemesi,  yazının işlevlerini görmesi,  yazının zenginliğine dikkatinin çekilmesi gerekmektedir. Böylece çocuğun dil becerilerinin gelişimine katkı sağlanmalıdır.

Yazı Bilincini Geliştirme  Etkinlikleri

Çocukların yazıya dikkatini çekmek için yazının işlevleri,  yönü,  alfabetik ilişkiler,  özellikleri,  kitap okuma,  vb.  etkinlikler gerçekleştirilebilir. Bu etkinlikler hem okul öncesinde hem de okumaya başlamadan önce yapılmalıdır. Yazı bilincini geliştirme etkinliklerinden  bazıları şöyledir:

Yazının işlevleri : Yazının en önemli işlevi  bilgi verme,  bakış açısı oluşturma ve yetiştirmedir.  Yazı aynı zamanda kişiler arası iletişime girme ve bireyin kendisini  ifade etme aracıdır.  Eğlenme ve zaman geçirme için de kullanılmaktadır. Buradan hareketle,  günlük yaşamdan yazının işlevleri  konusunda çocuğa çeşitli örnekler verilebilir.  Örneğin gazeteden maçın kaçta olacağının aranması,  ansiklopediden bir canlı türü hakkında bilgi alınması,  gibi.  Ayrıca  bir işin nasıl yapılacağını öğrenmek için kılavuzu okuma,  bazı bilgilerin kitaplardan aranması gibi.

Eğlenme ve zaman geçirme için  roman okuma,  bulmaca çözme gibi. Bu tür  etkinlikler  çocuklarda yazı bilincini geliştirmek için kullanılabilir.  Kısaca öğrencilere yazının bilgilendirme,  düşünmeyi sağlama,  sorgulama, tutum oluşturma,  eğlendirme,  kendini ifade etme, vb.  gibi işlevlerinin olduğu  kavratılmalıdır  (Couture,  Lavoie et Lévesque, 1999). Sınıf kitaplığından çeşitli kitaplar seçilerek örneklerle gösterilmelidir.

Alfabetik ilişkiler: Yazı bilinci çerçevesinde çocuğa söz ve yazı arasındaki ilişkiler de gösterilmelidir. Bunun için çocuklara bir metin okurken veya yazı yazarken  kelimeler parmakla tek tek gösterilmelidir. Yine bir gazete, kitap,  ya da  afiş okurken de  kelimeler tek tek  gösterilebilir.  Böylece çocuğun yazı ile sözler arasındaki ilişkileri görmesi,  duyulan her kelimenin  yazılı karşılığının olduğunu anlaması sağlanmalıdır. Ayrıca yazılı her kelimenin  de seslendirilerek okunduğu gösterilmelidir. Bu çalışmalar çocuğun sözlü dil ile yazılı dil arasındaki ilişkiyi anlamasına yardım etmektedir.

Yazı yönü: Yazının yönü,  yazıyı okumak ve yazmak için kullandığımız yöndür.  Yazılar soldan sağa ve yukarıdan aşağıya yazılmakta ve  okunmaktadır. Bir öykü okurken çocuğa okumanın ve yazının soldan sağa doğru gittiği gösterilmelidir. Yine çocuğa yazının yönünü göstermek için sayfa çevirmeye de dikkat çekilmelidir.  Yazının gidiş yönü sayfaları çevirerek de gösterilmelidir. Bu çalışmalar çocuğun yazı yönünü anlamasına ve yazı hakkında düşüncelerinin gelişmesine katkı getirmektedir.

Yazının Özellikleri : Çocuğa bir yazının cümlelerden,  kelimelerden ve harflerden oluştuğu gösterilmelidir. Cümleler,  kelimeler,  yazılı olarak gösterilmeli tek tek   konuşarak cümle ve kelime sözlü olarak hissettirilmelidir.  Ayrıca ismini yazarken kelimeler arasındaki boşluklar,  isminin  büyük harfle başladığı,  harfler,  cümle sonuna nokta koyma vb.  durumlar gösterilebilir.  Bunlar çocuğun dikkatini yazıya çekmek için yapılan çeşitli etkinliklerdir.  Çocuğun yazının özelliklerini öğrenmesine yardım etmektedir.

Kitap okuma :Çocuğa “Bir zamanlar …”şeklinde yüksek sesle yapılan okumalar,    okul öncesinde ve okuma-yazmaya başlamadan   önce çocuğu  yazmaya duyarlı yapmak için önemli bir tekniktir.  Böyle durumlarda sıcak bir ortam oluşmakta,  çocukla kitap paylaşılmakta, çocuk öğretmeni izlemeye ve taklit etmeye  başlamakta,  giderek bir kitap okurken ne yapması gerektiğini öğrenmektedir.  Çocuk,  yazıların soldan sağa doğru okunduğunu,  içeriğin akışını,  sayfaların çevrilmesini,  metnin sonuna kadar okunduğunu ve yazar denilen birinin kitabı yazdığını öğrenmektedir. Öğrencinin dikkatinin öyküye çekilmesi dinleme becerilerinin gelişmesine ve metni  anlamasına yardım etmektedir.

Görüldüğü gibi yazı bilinci hem okul öncesinde hem de okuma-yazma öğretiminin başında yapılacak çalışmaları kapsamaktadır. Eğer öğrenci okul öncesinde yazı bilinci konusunda bir ön hazırlıktan geçmemişse,  gerekli bilgiler okuma-yazma öğrenmenin başında,  yani yazmaya hazırlık çalışmalarının içinde verilmelidir. Yazı bilinci ile ilgili çalışma yapmadan okuma-yazma öğretimine geçilmemelidir.

YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.